MEDYCYNA PO DYPLOMIE • VOL 3/NR 2/LIPIEC, 1994

Starzenie się skóry pod wpływem słońca

Następstwa szkodliwego działania słońca na skórę

Photoaging

John F. Browder, MD Betsy Beers

Fizyka a starzenie się skóry

Promieniowanie ultrafioletowe dzieli się na UVA (długość fal 320-400 nm), UVB (290-320 nm) i UVC (200-290 nm). Takie długości fal występują w widmie elektromagnetycznym między promieniowaniem widzialnym a promieniami rentgenowskimi.

Promienie UVC zostaj ą prawie w całości pochłonięte lub rozproszone w warstwie ozonowej atmosfery, ten typ promieniowania nie wpływa więc na starzenie się skóry. Inaczej jest z UVA i UVB, które pełnią istotną rolę zarówno w ostrym, jak i w przewlekłym niszczeniu skóry przez słońce. Tradycyjnie uważano, że jest ono spowodowane przede

wszystkim promieniowaniem UVB, ale ostatnie doniesienia sugerują, że ważną rolę odgrywa również promieniowanie UVA. Promienie UVA głębiej przenikają przez skórę (l), nasilając szkodliwe działanie promieniowania UVB (2). Promienie UVA i UVB działają synergistycznie, a wywołane przez nie zmiany są większe, niż gdyby wynikały tylko z działania addycyjnego (3).

W skórze energia promieniowania UV jest pochłaniana przez związki barwne, takie jak melanina, hemoglobina oraz kwasy nukleinowe i kolagen. Proces ten może prowadzić do trwałego uszkodzenia RNA i DNA, zmian w tkance łącznej i destabilizacji błon komórkowych.

Skóra dysponuje kilkoma mechanizmami chroniącymi ją przed szkodliwym działaniem promieniowania UV. Warstwa zrogowaciała naskórka ma zdolność odbijania pewnej części padających promieni. Zasadniczą linię obrony przeciwko promieniowaniu słonecznemu stanowi jednak zawarta w naskórku melanina, która pochłania i rozprasza promieniowanie UV oraz stabilizuje wolne rodniki (4).

Ostre uszkodzenie skóry

Wyrazem ostrego uszkodzenia skóry przez światło słoneczne jest rumień, jaki towarzyszy oparzeniu słonecznemu. W 2-6 godzin po ekspozycji na odpowiednią dawkę promieniowania UV, na odsłoniętych powierzchniach skóry pojawia się rumień, spowodowany zwiększonym przepływem krwi. Może się rozwijać przez 24 godziny po nasłonecznieniu, a jego ostateczne nasilenie jest zwykle odwrotnie proporcjonalne do ilości melaniny w odsłoniętej skórze. Wywołuje go zarówno promieniowanie UVA, jak i UVB.

Zabarwienie skóry jest wynikiem wpływu czynników konstytucjonalnych oraz zewnętrznych. Odpowiedzialne za różnice koloru skóry ludzi poszczególnych ras zabarwienie konstytucjonalne jest uwarunkowane genetycznie i zależy od zawartości melaniny w skórze. Zabarwienie nietrwałe, czyli opalenizna, zależy od ilości melaniny nagromadzonej w odpowiedzi na napromieniowanie UV.

Opalanie jest zjawiskiem dwufazowym. Pierwsza faza ma miejsce już w czasie ekspozycji na promienie słoneczne. Polega ona na reakcji fotooksydacji, prowadzącej do natychmiastowego ciemnienia barwnika. Skutki drugiej fazy stają się widoczne po upływie około 72 godzin. W opóźnionej fazie opalania następuje nasilenie syntezy melaniny w naskórku oraz wzrost liczby mela-nosomów. Powtarzane naświetlanie może spowodować wzrost liczby me-lanocytów w naskórku (5).

Przewlekłe uszkodzenie skóry pod wpływem promieniowania słonecznego (starzenie się skóry) stanowi sumę zmian klinicznych i mikroskopowych spowodowanych długotrwałym przebywaniem na słońcu. Starzenie się skóry może mieć łagodne lub cięższe postacie, przybierając formę drobnych i głębokich zmarszczek, może powodować wiotkość skóry, zmiany barwnikowe lub naczyniowe. Nasilenie zmian skórnych zależy przede wszystkim od stopnia narażenia na promienie słoneczne oraz od rodzaju skóry pacjenta. Jasna karnacja sprawia, że zagrożenie ciężkimi postaciami zmian skórnych jest większe niż przy karnacji ciemnej (tabela l) (6). Kiedyś uważano, że poważnymi zmianami skóry najbardziej zagrożeni są. pracownicy budowlani, rybacy lub rolnicy, ale “kult słońca" i modny ostatnio rekreacyjny styl życia sprawiają, że ryzyko to dotyczy znacznie większej grupy osób.

Niektóre powszechnie spotykane makroskopowe lub mikroskopowe zmiany skórne są właściwe naturalnemu starzeniu się człowieka. Do tych wewnątrzpochodnych zmian skórnych należą zwiększająca się szorstkość, wiotkość skóry oraz powstawanie zmarszczek. Zmiany te nasilają się dodatkowo pod wpływem działania słońca. Badanie histologiczne skóry starszego człowieka wykazuje ścienienie naskórka i skóry.

Zewnątrzpochodne starzenie się skóry jest skutkiem działania czynników środowiska. Należą do nich gorące powietrze, wiatr, środki chemiczne i palenie tytoniu, ale największe znaczenie dla starzenia się skóry ma promieniowanie UV. Określenie “starzenie się skóry pod wpływem słońca" jest więc w zasadzie równoznaczne ze starzeniem się zewnątrzpochodnym.

Podstawowymi cechami starzenia się skóry pod wpływem słońca są zmarszczki i rozszerzenie naczyń (teleangiectasiae) oraz szorstkość, zanik i przybieranie żółtawego zabarwienia. Charakterystyczne są również zaburzenia barwnikowe oraz kruchość naczyń krwionośnych, która prowadzi do powstawania wybroczyn. Skutki zewnątrzpochodnego starzenia się skóry są podobne do zmian spowodowanych starzeniem naturalnym, ale występują wcześniej i mają większe nasilenie. Powiązanie między tymi zmianami a przebywaniem na słońcu często jest niedostrzegane, a poważne zmiany spowodowane promieniami słonecznymi bierze się za skutek przyspieszonego starzenia biologicznego. W przeprowadzanych niedawno badaniach przypadkowym osobom pokazano zdjęcia kobiet, które w przeszłości w różnym stopniu narażone były na działanie promieni słonecznych. Odgadywany wiek tych kobiet znacznie przewyższał ich wiek rzeczywisty, przy czym różnica była tym większa, im więcej czasu spędziły one na słońcu (7).

W ostatnich latach wzrosło zaniepokojenie budzącym wiele kontrowersji złożonym problemem ubytku ozonu w atmosferze. Oczywiście każdy czynnik, który zwiększa ilość promieniowania UVB, prowadzi do rozpowszechnienia zewnątrzpoiihodne-go starzenia się oraz zmian nowotworowych skóry

Strefa ozonowa znajduje się w stratosferze, około 10-50 km powyżej poziomu morza. Warstwa ozonu skutecznie zatrzymuje całe promieniowanie UVC i większość UVB, ale promienie UVA przechodzą przez nią bez uszczerbku. Ubytek ozonu prowadzi przede wszystkim do zwiększonego przenikania promieni UVB. Szacuje się, że 1-pro-centowy spadek stężenia ozonu w atmosferze powoduje zwiększenie promieniowania UVBo 2%

Istnieją dowody na ścieńczenie warstwy ozonowej w rejonie Antarktydy, wywołane przypuszczalnie rozpowszechnionym stosowaniem związków chlorofluorowęglowych w zaludnionych obszarach świata. Trwają dyskusje nad potencjalnym zmniejszeniem stężenia ozonu nad obszarami innymi niż strefy polarne (9).

Podstawową cechę skóry starzejącej się pod wpływem warunków zewnętrznych stanowi elastoza, polegająca na zwyrodnieniu włókien sprężystych w stopniu nie spotykanym w skórze nie poddawanej działaniu promieni słonecznych. Nasilenie ela-stozy w pobranym podczas biopsji wycinku skóry wskazuje, czy preparat pochodzi z okolicy odkrytej, czy też z powierzchni skóry nie narażonej na promieniowanie słoneczne. W skórze uszkodzonej przewlekłym działaniem słońca stwierdza się również zwiększoną ilość gli-kozaminoglikanów. W skórze zdrowej włókna kolagenowe wykazują tendencję do zagęszczania się z wiekiem, podczas gdy długotrwałe nasłonecznienie powoduje, że liczba włókien kolagenowych maleje, a rośnie liczba fibroblastów. Pod wpływem promieni słonecznych dochodzi do pogrubienia naskórka, podczas gdy w skórze starzejącej się naturalnie staje się on cieńszy, a granica skómo-naskórkowa - wyrównana (2). Na skutek promieniowania UV dochodzi także do obliteracji naczyń krwionośnych skóry. Starzenie się skóry pod wpływem promieniowania słonecznego jest uszkodzeniem trwałym, chociaż niektóre zmiany histologiczne są odwracalne po zaprzestaniu nasłoneczniania.

Objawem najwcześniejszym i naj-powszechniej występującym są zmarszczki. Najpierw pojawiają się drobne zmarszczki, następnie głębokie bruzy (fot. l). Zmarszczki wywołane są nieprawidłowymi zmianami budowy kolagenu i związaną z nimi wiotkością tkanki łącznej podporowej. Zjawisko to powoduje między innymi pojawianie się w kącikach ust bruzdowań, w których mogą osiedlać się drożdżaki, wywołując częste u osób starszych drożdżakowe zapalenie kącików ust.

Powstające na skutek działania słońca plamy soczewicowate, często nazywane też plamami starczymi lub wątrobowymi, są to nabyte brązowe plamy, często zlokalizowane na twarzy, ramionach i przedramionach (fot. 2). Tę niezłośliwą formę proliferacji melanocytów spotyka się u 90% starszych osób rasy białej. Plama soczewicowata złośliwa, zwana również plamą Hutchinsona, jest duża, brązowa i występuje na ogół na zniszczonym słońcem policzku (fot. 3). Pod względem histologicznym plama soczewicowata złośliwa jest czemiakiem in situ, ale zmiana ta charakteryzuje się niskim potencjałem złośliwości i może pozostawać niezmienna przez całe dziesięciolecia. Gdy nabiera cech inwazyjnych, staje się równie złośliwa jak każdy czemiak.

Piegi są to małe, niezłośliwe plamy barwnikowe, zlokalizowane w miejscach narażonych na działanie promieniowania słonecznego (fot. 4). Długotrwałe przebywanie na słońcu sprawia, że piegi ciemnieją i zwiększa się ich liczba. W przeciwieństwie do plam soczewicowatych, charakteryzujących się większym zagęszczeniem melanocytów niż w skórze zdrowej, nagromadzenie melanocytów w piegach jest mniejsze niż w otaczającej skórze. Komórki te sąjednak-większe, bardziej aktywne i mają zwiększoną liczbę wypustek dendrytycznych (10).

Skóra romboidalna karku (cutis rhomboidalis nuchae) występuje zazwyczaj na tylnej powierzchni szyi robotników pracujących na dworze (fot. 5). Skóra przybiera charakterystyczny wygląd, staje się szorstka, twarda i zaczerwieniona, ulega po-bruzdowaniu w romboidalne pola.

Na zespół Favre-Racouchota, obserwowany najczęściej w okolicy oczu, składają się zaskómiki, torbiele i pobruzdowana, żółtawa skóra. Stanowi on jeden z najpoważniejszych objawów starzenia się skóry pod wpływem słońca (fot. 6).

Zanik pstry siateczkowaty barwnikowy skóry twarzy i szyi (poikilodermia Civatte'a) jest to siateczkowata pigmentacja skóry, najczęściej występującą na bocznych powierzchniach szyi (typowo oszczędzająca pozostający w cieniu obszar pod brodą), która czasami rozprzestrzenia się również na twarzy i górnej części klatki piersiowej (fot. 7). Zmiany te obserwuje się niemal wyłącznie u kobiet. Przyczyny powstawania pigmentacji nie są dokładnie poznane, podejrzewa się jednak współudział czynników hormonalnych i przewlekłego narażenia na promieniowanie słoneczne. Podobną zmianę skórną stanowią ostudy, spotykane zwykle na policzkach kobiet w ciąży, kobiet w okresie menopau-zalnym lub przyjmujących doustne środki antykoncepcyjne.

Plamica słoneczna, znana również pod nazwą, choroby Batemana, często występuje na przedramionach pacjentów w starszym wieku. Ten objaw starzenia się skóry spowodowany jest kruchością ścian naczyń włośniczkowych, wynikającą z degeneracji tkanki łącznej podporowej. Wywiad wykazuje zwykle, że nawet banalne urazy powodują wystąpienie wylewów krwawych, czasami nawet nieproporcjonalnie rozległych. Objawy plamicy słonecznej mogą nasilać się w przypadku miejscowego lub układowego stosowania kortykoste-roidów.

Rogowacenie starcze (słoneczne) to nadmiernie zrogowaciałe, łuszczące się plamy lub tarczki, pojawiające się u podatnych osób w miejscach narażonych na działanie słońca (fot. 8). Są one kłopotem kosmetycznym dla pacjenta, ale co ważniejsze, niewielki odsetek tych zmian przekształca się w raka płaskonabłonko-wego skóry. Jak wynika z doniesień, tendencje takie wykazuje 0,1-20% zmian (l l, 12).

Stosowanie preparatów osłaniających stanowi przypuszczalnie najskuteczniejszy sposób zapobiegania ostrym i przewlekłym uszkodzeniom skóry pod wpływem słońca. Substancje ochronne można podzielić na te, których działanie polega na osłonie fizycznej oraz na takie, które są związkami chemicznie czynnymi. Fizyczną osłonę stanowią nieprzezroczyste preparaty, które po nałożeniu na skórę działają jako bariera fizyczna, odbijająca i rozpraszająca promieniowanie UV. Najpowszechniej stosowanym środkiem z tej grupy jest pasta cynkowa, którą należy obficie pokryć całą powierzchnię chronionej skóry. Główną wadę pasty stanowi jej biały kolor, zniechęcający wiele osób do jej stosowania. Poza tym łatwo spłukuje się wodą lub roztapia wskutek obfitego pocenia.

Chemiczne środki osłaniające to bezbarwne preparaty, które pochłaniają promieniowanie UV nie pochłaniając światła widzialnego. Akceptowane pod względem kosmetycznym są znacznie chętniej stosowane niż środki o działaniu fizycznym. Zazwyczaj zawierają substancje chemiczne chroniące przed promieniowaniem UVB. Należą do nich kwas paraaminobenzoesowy (PABA), estry, benzofenony, cynamoniany, salicylany, antranilany i inne. PABA stanowił aktywny składnik pierwszych szeroko dostępnych preparatów, jednak ze względu na stosunkowo częste występowanie uczulenia kontaktowego na ten związek, jest on obecnie zastępowany nowszymi, mniej uczulającymi substancjami chemicznymi. Mimo że większość związków chemicznych, które pochłaniają promienie UVB, pochłania także część promieni UVA, ostatnio dodaje się do kosmetyków również środki pochłaniające cały zakres promieniowania UVA, np. oksybenzen, dioksybenzen, awo-benzen. Rozpoczęto również dodawanie preparatów ekranujących do toników i kremów nawilżających oraz do innych kosmetyków.

Na ilościową ocenę zdolności pochłaniania promieniowania UVB przez dany preparat ekranujący pozwala zatwierdzona przez Food and Drug Administration skala ochrony przeciwsłonecznej. Stopień ochrony przeciwsłonecznej wyraża się liczbą uzyskaną po podzieleniu minimalnej dawki promieniowania UVB powodującej rumień na skórze chronionej danym preparatem ekranującym przez dawkę, która wywołuje rumień skóry nie chronionej (ang. suń protection factor, czynnik ochrony przeciwsłonecznej). Skala ta pozwala na ocenę pochłaniania promieniowania UVB przez poszczególne preparaty zawierające filtry przeciwsłoneczne. Dotychczas nie opracowano podobnej skali dla promieniowania UVA.

Dermatolodzy zalecają zwykle stosowanie środków o czynniku 15 lub wyższym. Coraz częściej uważa się, że preparaty pochłaniające szeroki zakres promieniowania stanowią skuteczną ochronę przed niekorzystnym działaniem promieni słonecznych na skórę. Obecnie wiele środków zapewnia skuteczną ochronę przed słońcem nie wywierając jednocześnie niepożądanych skutków (13).

Istotnym elementem ochrony przed słońcem jest ubranie. Zwykła koszulka bawełniana zapewnia na ogół ochronę przeciwsłoneczną odpowiadającą czynnikowi 8. Niedawno zaczęto wytwarzać ubrania z materiałów, których czynnik ochrony przeciwsłonecznej określany jest jako 36. Również kapelusze w różnym stopniu zapewniają ochronę przed słońcem. Najlepsze są kapelusze z pełnym, szerokim rondem, nie zaś popularne kaszkiety, pozostawiające odkryte uszy i szyję.

Leczenie polega przede wszystkim na zaprzestaniu narażania skóry na promieniowanie UV. Na odsłoniętą skórę zaleca się stosować codziennie preparaty osłaniające. Należy je nakładać na 30 minut przed wyjściem na słońce, aby mogły lepiej przeniknąć przez warstwę rogową naskórka. Podczas pływania lub pocenia się na słońcu wskazane jest częste uzupełnianie preparatu ochronnego na skórze.

Należy nosić ubrania ochronne i unikać przebywania na słońcu od godziny 10 rano do 2 po południu, kiedy promieniowanie UVjest najsilniejsze. Aby zapobiec popromiennemu zapaleniu warg, należy nakładać na usta kosmetyki zawierające preparat ochronny. Praktyczną wskazówką dla pacjenta jest rada, aby unikał słońca, gdy jego cień jest krótszy niż on sam. Rano i wieczorem, kiedy cienie są długie promieniowanie UV jest znacznie mniejsze.

Wykazano korzystny wpływ tretinoinu (Retin-A), pochodnej witaminy A, na zmiany skórne spowodowane promieniowaniem słonecznym. Jest to środek działający na poziomie komórek. W skórze odkryto obecność receptorów kwasu re linowego. Stosowanie tretinoinu prowadzi do wzmożonej syntezy oraz zwiększenia stabilności kolagenu. Wpływa na zawartość keratyny w uszkodzonej słońcem skórze. Stwierdzono, że tretinoin łagodzi przebieg kliniczny oraz poprawia obraz histologiczny posłoneczych plam soczewicowa-tych(14).

Badanie histologiczne skóry leczonej tretinoinem wskazuje na przerost naskórka, bardziej zbitą budowę warstwy rogowej i poszerzenie światła naczyń skóry. Leczona skóra wygładza się na skutek zanikania drobnych i większych zmarszczek, staje się mniej szorstka i zmniejszają się przebarwienia. Poprawy należy się spodziewać po 6-miesięcznym stosowaniu tretinoinu raz dziennie, następnie nakłada się go raz na tydzień jako leczenie podtrzymujące.

W czasie leczenia może wystąpić łagodne podrażnienie i zaróżowienie skóry (15). Stosowanie tretinoinu może doprowadzić do zmniejszenia ilości zmian o typie rogowacenia starczego. Uzyskiwane wyniki zależą bezpośrednio od siły stosowanego preparatu.

Kwasy alfa-hydroksy, a wśród nich kwas mlekowy i glikolowy, są to naturalne związki chemiczne stosowane w leczeniu zniszczonej

słońcem skóry. Uważa się, że łagodne preparaty tych kwasów, dostępne nawet bez recepty, powodują ścień-czenie warstwy rogowej na skutek zmniejszania przylegania komórek. W prowadzonych badaniach wykazano, że stosowanie tych środków prowadzi do wygładzenia drobnych zmarszczek oraz poprawy utkania skóry, nie powodując jednak wygładzania się większych zmarszczek ani zmian pigmentacji (16). Na podstawie tych wstępnych badań nie można jeszcze zalecić wspomnianych środków do szerszego stosowania. Niezbędna jest znajomość większej ilości danych.

Stężone roztwory kwasów glikolowego, fenolowego i trójchloroacetonowego stosowane są jako chemiczne środki złuszczające. Mogą wywierać korzystny wpływ w przypadku głębszych zmarszczek, ale wzrasta przy tym ryzyko powstawania blizn. W celu usunięcia lub złagodzenia rogowacenia starczego, plam soczewicowatych oraz drobnych zmarszczek stosuje się obecnie bezpieczniejsze w użyciu preparaty o bardziej powierzchniowym działaniu.

prof. dr hab. Waldemar Placek, Katedra i Klinika Chorób Skórnych I Wenerycznych AM w Gdańsku

W ciągu ostatnich kilkunastu lat obserwuje się znaczny wzrost zainteresowania szkodliwym działaniem promieniowania słonecznego. Jest to dziedzina dermatologii i kosmetyki lekarskiej mało znana lekarzom ze względu na brak fachowych artykułów w piśmiennictwie polskim.

Praca dotyczy tematu opalania się - bardzo aktualnego, ponieważ z jednej strony publikatory nawołują do unikania promieni słonecznych i stosowania kosmetyków zawierających filtry przeciwsłoneczne, z drugiej zaś strony wzrost liczby gabinetów ze sztucznymi źródłami promieni ultrafioletowych kusi osoby zdrowe do korzystania z tej metody opalania się w celach czysto kosmetycznych.

Artykuł Johna Browdera i Betsy Beers omawia interesujące wiele osób, w tym lekarzy, następstwa szkodliwego działania słońca na skórę, stanowi podstawowe kompendium wiedzy na temat właściwości fizycznych ultrafioletowego promieniowania słonecznego, wczesnej reakcji skóry na działanie tych promieni, odległych wyników przewlekłego działania promieni UV, roli ozonu w ochronie przed szkodliwym działaniem promieniowania oraz objawów starzenia się skóry spowodowanych działaniem słońca. W dalszej części przedstawia preparaty chroniące skórę przed szkodliwym działaniem promieniowania słonecznego oraz preparaty, które działają korzystnie na uszkodzoną przewlekłym działaniem promieni słonecznych skórę właściwą i naskórek.

Starzenie się skóry pod wpływem słońca (ang: photoaging) jest wynikiem skumulowanej dawki promieniowania słonecznego i zależy zarówno od promieni rumie-niotwórczych (UVB), jak i promieni długich (UVA). Obraz kliniczny zależy także od częstości ekspozycji na słońce, sposobu ekspozycji (dopuszczenia do powstania rumienią i poparzeń) oraz od karnacji skóry. Na zabarwienie konstytucjonalne skóry ma wpływ nie tylko ilościowa zawartość melaniny w skórze, ale także jej rodzaj. Rozróżnia się dwa podstawowe typy barwnika: eumelaninę (barwnik brunatny) i feomelaninę (barwnik rudy). Duża zawartość konstytucjonalna eumelaniny rzeczywiście chroni skórę przed poparzeniem, daje efekt ładnej opalenizny, opóźnia niekorzystne następstwa szkodliwego działania słońca na skórę. Natomiast feomelanina, poprzez aktywizację wolnych rodników, jest odpowiedzialna za niekorzystne następstwa promieniowania, zarówno wczesne, jak i późne, szczególnie zaś za kancerogenezę.

Bardzo ważne w profilaktyce związanej z niekorzystnym oddziaływaniem promieni słonecznych jest stosowanie preparatów osłaniających z dodatkiem filtrów chemicznych i fizycznych, pochłaniających promienie UVB i UVA. Znaczenie kwasu witaminy A (tretinoinu) i kwasów alfa-hydro-ksy w leczeniu zmian skórnych spowodowanych promieniowaniem słonecznym jest kontrower syjne. Kwas witaminy A korzyst nie wpływa zarówno in vivo, jak in vitro na naskórek, fibroblasty syntezę kolagenu. Kosmetyczny wynik kilkumiesięcznego leczeń został potwierdzony badaniami l nicznymi. Posłoneczne plamy barwnikowe oraz rogowacenie słoneczne ulega regresji pod wpływem stosowania retinoidów Krytycznie jednak ocenia się obt cnie rzeczywiste cofanie się żmii powstających pod wpływem prą wlekłego uszkodzenia promienia mi słonecznymi. Podobnie kwas] alfa-hydroksy powodują tylko optyczne wygładzenie zmarszczy ścieńczając warstwę rogową ' naskórka, natomiast nie wpływaj w sposób trwały na normalizacje uszkodzonego kolagenu i elastyfl

Praca ma walory dydaktyczne Przedstawiona jest w sposób syntetyczny, poparta sztandarowym piśmiennictwem Kligmana, Patii) ka, Fitzpatricka, Levera i Marksa Moim zdaniem zabrakło w artyto le zacytowania prac Barbary Gilchrest. Publikacja zasługuje na szersze rozpowszechnianie ze względu na brak prac na ten temat i wyżej wspomniane walory.

Tabela 1. Rodzaje skóry w zależności od reakcji na promieniowanie słoneczne

                    Zawsze ulega oparzeniu, nigdy się nie opala

Zawsze ulega oparzeniu, opala się w niewielkim stopniu

Ma umiarkowane skłonności do powstawania oparzeń, opala się stopniowo

Nieznaczna podatność na oparzenia, zawsze ulega opaleniu

Rzadko ulega oparzeniu, silna opalenizna

Nigdy nie ulega oparzeniu, silna pigmentacja

Fot. 1. Zmarszczki na twarzy.

Fot. 2. Plama soczewicowata na grzbiecie dłoni.

Fot. 3. Złośliwa plama soczewicowata na policzku.